“เตาไฟ” คือหัวใจสำคัญของบ้านปกาเกอะญอ โดยเฉพาะสำหรับผู้หญิงผู้เป็นศูนย์กลางในการดูแลครอบครัว เตาไม่ได้มีหน้าที่เพียงใช้ประกอบอาหารเท่านั้น แต่ยังเป็นพื้นที่แห่งความอบอุ่น ที่คอยหล่อเลี้ยงทั้งร่างกายและความสัมพันธ์ของคนในบ้าน
ในช่วงฤดูหนาว สมาชิกในครอบครัวมักมานั่งล้อมวงผิงไฟอยู่รอบเตา พูดคุย เล่าเรื่องราวสารทุกข์สุขดิบ แลกเปลี่ยนเรื่องราวของชีวิตในแต่ละวัน พื้นที่เล็ก ๆ รอบเตาแห่งนี้จึงเปรียบเสมือน “พื้นที่ปลอดภัย” ที่เปิดโอกาสให้ทุกคนได้พักใจและใช้เวลาร่วมกันอย่างอบอุ่น
ทุกเช้าตรู่ เรามักเห็นแม่ลุกขึ้นมาก่อไฟและเตรียมอาหารให้คนในครอบครัว ก่อนที่แต่ละคนจะแยกย้ายออกไปทำงานหรือไปไร่ไปสวน และเมื่อยามเย็นมาถึง หลังจากเหน็ดเหนื่อยจากการทำงานมาตลอดทั้งวัน ทุกคนก็จะกลับมารวมตัวกันที่เดิมอีกครั้ง เพื่อทำอาหาร พักผ่อน และแบ่งปันเรื่องราวของวันนั้นรอบกองไฟอุ่น ๆ
นอกจากเป็นศูนย์กลางของการใช้ชีวิตแล้ว เตาไฟยังมีบทบาทสำคัญต่อวิถีเกษตรของปกาเกอะญอ พื้นที่เหนือเตามักใช้สำหรับเก็บเมล็ดพันธุ์พืชต่าง ๆ เพื่อรักษาไว้สำหรับการเพาะปลูกในฤดูกาลถัดไป รวมถึงใช้ตากข้าวและอาหารต่าง ๆ สำหรับการนำไปหุงหรือประกอบอาหาร เพราะควันจากเตาจะช่วยไล่ความชื้นและช่วยถนอมอาหารได้เป็นอย่างดี
ส่วนชั้นวางเหนือเตาไฟ ยังเป็นพื้นที่สำหรับเก็บอุปกรณ์ทำมาหากินของครอบครัว เช่น เครื่องจักสานหรืออุปกรณ์ที่สานเสร็จใหม่ ๆ ซึ่งจะนำมาตากไว้เหนือเตาก่อน เพื่อให้ควันช่วยป้องกันมอดและแมลง อีกทั้งยังช่วยยืดอายุการใช้งานของสิ่งของเหล่านั้นได้อีกด้วย
ดังนั้น “เตาไฟ” จึงไม่ใช่เพียงเครื่องมือสำหรับการหุงหาอาหาร แต่เป็นศูนย์กลางของวิถีชีวิต ความทรงจำ ภูมิปัญญา และความสัมพันธ์ของครอบครัวปกาเกอะญอ ที่ถ่ายทอดจากรุ่นสู่รุ่นอย่างเรียบง่าย แต่เปี่ยมไปด้วยคุณค่าและความหมาย
