วันจันทร์ที่ 16 กุมภาพันธ์ 2569 ถึง วันที่ 18 กุมภาพันธ์ 2569 เจ้าหน้าที่แผนกงานวิจัยจำนวน 2 คน ร่วมเวทีสรุปบทเรียนงานวิจัย และกิจกรรมแลกเปลี่ยนความรู้จากตัวแทนนักวิจัยชนเผ่าพื้นเมืองจาก 4 ชุมชน เรื่อง สัตว์น้ำ ณ บ้านนาดอย อ.สบเมย จ.แม่ฮ่องสอน เวทีงานวิจัยดำเนินการโดย คุณ Peter Duker ชาวแคนาเดียน (นักศึกษาปริญาเอก จาก University of Guelph คณะ ภาควิชาภูมิศาสตร์ สิ่งแวดล้อม และภูมิสารสนเทศ สาขา ภูมิศาสตร์) งานวิจัย สัตว์น้ำมีการศึกษาในเขตพื้นที่จำนวน 2 จังหวัด ได้แก่ จังหวัดแม่ฮ่องสอน และ จังหวัด เชียงใหม่ โดยมีหมู่บ้านที่ถูกคัดเลือกจำนวน 4 หมู่บ้าน จาก 2 จังหวัดได้ หมู่บ้านนาดอย หมู่บ้านห้วยอีค่าง หมู่บ้านแม่ลานคำ และหมู่บ้าน พาละปิ ทั้ง 4 หมู่บ้านนี้ เป็นหมู่บ้านชาวปกาเกอะญอ Pgaz K’nyauz ที่ใช้องค์ความรู้ชนเผ่าพื้นเมืองในการอนุรักษ์แม่น้ำ ร่วมถึงกระบวนการส่งทอดองค์ความรู้จากรุ่นสู่รุ่น
ข้อค้นพบในงานวิจัยของคุณ Peter Duker ประกอบไปด้วย 5 ข้อค้นพบหลัก ได้แก่
- สตรีชาวปกาเกอะญอมีความเชี่ยวชาญและความรู้เรื่องสัตว์น้ำ มากกว่าผู้ชายปกาเกอะญอ รวมถึงความรู้ในการใช้อุปกรณ์จับปลา
- พื้นที่เขตงานวิจัย ทั้ง 4 หมู่บ้าน ต่างมีพิธีกรรมจารีตและประเพณีในจับปลา รวมถึงข้อห้ามและข้อบัญญัติในการจับปลา รวมถึง ชุมชนได้ดำเนินการสร้างแนวปฏิบัติที่สามารถสร้างพื้นที่การรักษาพันธุ์ปลา และการจัดตั้งเขตอนุรักษ์แม่น้ำ
- เป็นการรื้อฟื้นองค์ความรู้ผู้เฒ่าผู้แก่ชาวปกาเกอะญอ ในเรื่องราว ระบบนิเวศน้ำ และทรัพยากรธรรมชาติป่าไม้ ผ่าน บทธา ปรัญชา ความเชื่อ และนิทานพื้นบ้าน
- หากมีการดูแลจัดการแม่น้ำ พันธุ์ปลาในแม่น้ำจะมีการขยายพันธุ์ในจำนวนที่มากขึ้น นอกจากนี้ ยังมีการขยายพันธุ์พืชในแม่น้ำเช่นกัน
- ปัญหาที่พบเจอ ที่นำไปสู่จำนวนปลาลดลง เกิดจาก การใช้เครื่องมือที่ผิดวิธี เช่น ใช้ระเบิดในการล่าปลา ใช้ไฟฟ้าช็อตปลา ทำให้ปลาที่ตั้งครรภ์อาจเป็นหมันได้ อีกด้านหนึ่งคือ ผลกระทบเชิงลบต่อแม่น้ำและสัตว์น้ำจากโครงการพัฒนา เช่น เขื่อนและถนน สัมปทานการทำไม้และการทำเหมืองแร่ รวมถึงภัยธรรมชาติ เช่น น้ำท่วมและดินถล่ม
ถอดบทเรียนจากงานวิจัยสัตว์น้ำ
การถอดบทเรียนงานวิจัย นำไปสู่งานเชิงปฎิบัติการในพื้นที่ในชุมชนในอนาคต โดยเฉพาะเรื่อง การรักษาแม่น้ำ การรักษาพันธุ์ปลา และการถ่ายทอดองค์ความรู้ชนเผ่าพื้นเมืองแก่เยาวชน
อีกทั้งนำไปสู่กระบวนการสร้างความร่วมมือ ระดับชุมชน ระดับชาติ และนานาชาติต่อไป งานวิจัยเรื่อง สัตว์น้ำ ไม่เพียงเป็นการศึกษาเรื่อง แม่น้ำ หรือ เรื่องราวของปลาในแต่ละพื้นที่ งานวิจัยนี้ เป้าหมายหลักคือการเน้นให้เห็นว่าชนเผ่าพื้นเมือง มีศักยภาพในการจัดการสิ่งแวดล้อม ต่อ แม่น้ำและสัตว์น้ำ ระบบความรู้ที่หลากหลายของชนเผ่าพื้นเมือง ทั้งความรู้ดั้งเดิม ควบคู่กับความรู้ทางวิทยาศาสตร์ ในการจัดการแม่น้ำในเขตชุมชน ชนเผ่าพื้นเมือง
การนำประสบการณ์เรื่อง แม่น้ำและสัตว์น้ำ ต่อยอดในเรื่อง การท่องเที่ยวเชิงนิเวศน้ำ โดยมีกรณีศึกษา จากบ้านสบโขง อ.สบเมย จ.แม่ฮ่องสอน พื้นที่ซึ่งใช้อนุรักษ์ปลา ยกระดับสู่การท่องเที่ยวเชิงนิเวศ สร้างรายได้แก่คนในชุมชนจำนวนปีหลักแสนบาท องค์ประกอบสำคัญในการสร้างเศรษฐกิจ ปัจจัยสำคัญการสร้างรายได้ในชุมชน มาจากการเปลี่ยนแปลงภาวะเศรษฐกิจในสังคมโลก และสังคมไทย ทำให้ชาวบ้านเรียนรู้ในการปรับเปลี่ยนวิถีการดำรงชีพ หากแต่ยังมีการรักษาความเป็นอัตลักษณ์ ประเพณี และวัฒนธรรมให้คงอยู่ ดังนั้น องค์ประกอบการสร้างวิสาหกิจชุมชนประกอบไปด้วยปัจจัยต่อไปนี้
- การมีเป้าหมายการยกระดับคุณภาพคนในชุมชน
- การสร้างพื้นที่ให้กลายเป็นแหล่งเรียนรู้และรายได้
- ผู้นำในชุมชนและสมาชิกที่สนับสนุนให้เกิดการท่องเที่ยวเชิงนิเวศ
- การผนวกวัฒนธรรมองค์ความรู้ชนเผ่า ควบคู่กับสร้างกระแสการท่องเที่ยว
- สร้างกองทุนกลางให้แก่ชุมชน
การท่องเที่ยวในรูปแบบนี้ กลายเป็นที่นิยมมากขึ้นในกลุ่มคนวัย Gen z และกลุ่มคนวัยกลางคน สืบเนื่องจากสภาพแวคล้อมในปัจจุบันของสังคม ที่สร้างภาวะความเครียดสะสมจากทำงาน การการับมือความต้องการตามมาตรฐานสังคม และภาวะ Burn out ทำให้ผู้คนมุ่งสู่การแสวงหาความเงียบสงบ สิ่งเหล่านี้สะท้อนถึง กลุ่มคนที่ต้องการหาเวลาให้กับตัวเอง มากกว่าการจมอยู่กับงาน ไม่อาจปฎิเสธว่า การทำงานหนักที่ส่งผลต่อสภาพจิตใจนั้น ทำให้ผู้คนต้องการแสวงหาทางเลือกที่มีอิสระในการใช้ชีวิตมากขึ้น ดังนั้น งานวิจัยปลา ไม่เพียงสะท้อนผลลัพธ์การดูแลทรัพยากรน้ำ ป่าไม้เท่านั้น องค์ความรู้ภูมิปัญญาชนเผ่าพื้นเมือง หากยังสะท้อนเรื่อง ความอยู่รอดในสังคมเช่นกัน
